“มนุษย์มันคิดอะไรของมันวะ” จริง ๆ แล้วเศรษฐศาสตร์มีนิยามง่ายมาก

 เมื่อเช้าเรานั่งอ่านบทความของ American Economic Association เกี่ยวกับคำถามง่าย ๆ ที่ดูเหมือนเด็กประถมถาม แต่จริง ๆ แล้วนักเศรษฐศาสตร์ทั้งโลกกำลังเกาหัวอยู่กับมันมาหลายร้อยปี

ทำไมบางประเทศรวยฉิบหาย บางประเทศจนแบบลมพัดก็ล้ม

ทำไมผู้หญิงบางที่ยังได้เงินเดือนน้อยกว่าผู้ชาย

ทำไมข้อมูลอยู่ตรงหน้า แต่มนุษย์ก็ยังตัดสินใจพลาดเหมือนตัวละครในหนังซอมบี้ที่เห็นซอมบี้เดินมาแล้วยังยืนดู

ตอนอ่านถึงตรงนี้เราหัวเราะออกมาเบา ๆ

เพราะถ้าอธิบายแบบภาษาชาวบ้าน เศรษฐศาสตร์มันไม่ใช่วิชาตัวเลขอย่างเดียว

มันคือวิชาที่ถามว่า

“มนุษย์มันคิดอะไรของมันวะ”

จริง ๆ แล้วเศรษฐศาสตร์มีนิยามง่ายมาก

มันคือการศึกษาการตัดสินใจของมนุษย์ตอนที่ทรัพยากรมีจำกัด

คำเท่ ๆ ที่ใช้กันคือ

Scarcity (ความขาดแคลน)

โลกนี้ของมีจำกัด แต่ความอยากของมนุษย์ไม่จำกัด

พูดแบบบ้าน ๆ คือ

พิซซ่ามี 8 ชิ้น

แต่เพื่อนในวงมี 9 คน

แล้วมึงจะทำยังไง

ตรงนี้แหละคือเศรษฐศาสตร์

นักเศรษฐศาสตร์เลยสนใจสิ่งที่เรียกว่า Incentive (แรงจูงใจ)

พูดง่าย ๆ คือ “อะไรทำให้คนยอมทำบางอย่าง”

เช่น

ถ้าบอกเด็กว่าอ่านหนังสือจะได้ความรู้ เด็กไม่สน

แต่ถ้าบอกว่าอ่านแล้วแม่ให้เงิน 100 บาท

เด็กหยิบหนังสือทันที

นี่แหละ Incentive

โลกจริงทั้งระบบเศรษฐกิจมันก็ขับเคลื่อนด้วยสิ่งนี้

ตั้งแต่เงินเดือน โบนัส ภาษี ไปจนถึงยอดไลก์ในโซเชียล

ถ้าอยากเห็นตัวอย่างตลก ๆ ให้ดูพวกเราเวลาโพสต์อะไรลงเฟซ

ถ้าโพสต์แล้วไม่มีไลก์

เราจะคิดทันที

โลกนี้ไม่เข้าใจอัจฉริยะอย่างกู

แต่ถ้าได้ไลก์เยอะ

เราจะคิดว่า

“ประชาชนเริ่มตื่นรู้แล้ว”

นี่คือเศรษฐศาสตร์เชิงจิตวิทยาแบบเต็ม ๆ

นักเศรษฐศาสตร์ยังแบ่งโลกเป็นสองขนาดใหญ่

อันแรกเรียกว่า Microeconomics (เศรษฐศาสตร์จุลภาค)

คำว่า Micro แปลว่าเล็ก

มันศึกษาการตัดสินใจของคนทีละคน

เช่น ครอบครัวหนึ่งจะซื้อบ้านหรือเช่าดี

ร้านกาแฟควรตั้งราคาลาเต้เท่าไร

อันที่สองคือ Macroeconomics (เศรษฐศาสตร์มหภาค)

Macro แปลว่าใหญ่

อันนี้ดูทั้งประเทศ

เช่น เงินเฟ้อ หนี้สาธารณะ เศรษฐกิจถดถอย

พูดง่าย ๆ

Micro ดูร้านขายข้าวมันไก่หน้าปากซอย

Macro ดูว่าเศรษฐกิจทั้งประเทศจะไปทางไหน

สองอย่างนี้รวมกันคือภาพของโลก

แต่สิ่งที่บทความพูดไว้ดีมากคือ

เศรษฐศาสตร์ไม่ได้มีแค่เงิน

มันเกี่ยวกับ

สุขภาพ

สิ่งแวดล้อม

การศึกษา

การย้ายถิ่น

แม้แต่ความรัก

ใช่… ความรักก็มีเศรษฐศาสตร์

มีสาขาที่เรียกว่า Behavioral Economics (เศรษฐศาสตร์พฤติกรรม)

ซึ่งศึกษาเรื่องที่โคตรมนุษย์

คือมนุษย์ไม่ได้ตัดสินใจอย่างมีเหตุผลเสมอ

บางครั้งเราซื้อของเพราะมัน “รู้สึกดี”

คำศัพท์เท่ ๆ คือ Affect Heuristic

(การใช้ความรู้สึกเป็นทางลัดในการตัดสินใจ)

เช่น

เราเห็นมือถือรุ่นใหม่

สมองยังไม่ทันคิด

มือหยิบบัตรเครดิตแล้ว

มันเหมือนฉากในการ์ตูนที่ตัวละครโดนสะกดจิตแล้วเดินไปหยิบของ

นักเศรษฐศาสตร์เลยเริ่มเอาจิตวิทยามาผสมกับตัวเลข

เพราะเขาค้นพบความจริงอย่างหนึ่ง

มนุษย์ไม่ได้เป็นเครื่องคิดเลข

มนุษย์เป็นลิงที่ถือสมาร์ตโฟน

และบางครั้งลิงตัวนั้นก็ช้อปปิ้งตอนตีสอง

ถ้าดูโลกปัจจุบัน เศรษฐศาสตร์กำลังสนใจเรื่องใหม่ ๆ มากขึ้น เช่น

เศรษฐกิจสภาพอากาศ

หรือ Climate Economics

เพราะโลกร้อนกำลังมีผลต่ออาหาร น้ำ และพลังงาน

อีกเรื่องคือ Inequality (ความเหลื่อมล้ำ)

ความรวยกระจุก ความจนกระจาย

งานของนักเศรษฐศาสตร์ไม่ใช่แค่ทำนายตัวเลข

แต่ต้องถามคำถามยาก ๆ

ระบบแบบไหนทำให้คนมีโอกาสมากขึ้น

ถ้าอ่านวรรณกรรมคลาสสิกอย่าง

Les Misérables ของ Victor Hugo

จะเห็นเลยว่า ความยากจนไม่ใช่แค่เรื่องเงิน

มันคือโครงสร้างสังคมที่ทำให้บางคนไม่มีทางเลือก

เศรษฐศาสตร์สมัยใหม่เลยเริ่มถามว่า

จะออกแบบระบบยังไงให้มนุษย์มี Opportunity (โอกาส) มากขึ้น

ตรงนี้แหละที่มันเริ่มน่าสนใจ

เพราะเศรษฐศาสตร์จริง ๆ คือการออกแบบโลก

เหมือนฉากในหนัง

The Matrix

ถ้ามองแบบเนิร์ดหน่อย

เศรษฐศาสตร์ก็คือการออกแบบ “กฎของเกม”

ถ้ากฎเกมดี

ผู้เล่นส่วนใหญ่จะอยู่ได้

ถ้ากฎเกมห่วย

ผู้เล่นส่วนใหญ่จะล้มละลาย

สุดท้ายเราอ่านบทความนี้แล้วได้ข้อคิดง่าย ๆ

โลกไม่ได้ขับเคลื่อนด้วยเงินอย่างเดียว

มันขับเคลื่อนด้วย

แรงจูงใจ

ข้อมูล

และการตัดสินใจของมนุษย์

และข่าวเศรษฐกิจทุกวันนี้ ถ้าสรุปให้ทุกคนแบบเข้าใจง่าย

โลกกำลังเข้าสู่ยุคเศรษฐกิจข้อมูล (Data Economy) ใครควบคุมข้อมูลได้จะมีอำนาจมาก

พลังงานสะอาดกำลังกลายเป็นฐานเศรษฐกิจใหม่ของหลายประเทศ

AI กำลังเปลี่ยนตลาดแรงงาน ทำให้ทักษะสร้างสรรค์และการคิดวิเคราะห์สำคัญขึ้น

ประเทศที่ลงทุนในการศึกษาและเทคโนโลยีระยะยาว มักโตเร็วกว่าประเทศที่พึ่งทรัพยากรธรรมชาติอย่างเดียว

สำนวนภาษาอังกฤษที่อธิบายเรื่องนี้ได้ดีคือ

“Incentives drive behavior.”

(แรงจูงใจเป็นตัวกำหนดพฤติกรรม)

กับอีกประโยคที่นักเศรษฐศาสตร์ชอบพูด

“There is no free lunch.”

(ไม่มีอะไรได้มาฟรี ทุกอย่างมีต้นทุน)

พูดแบบภาษาชาวบ้าน

พิซซ่าฟรีไม่มีจริง

เดี๋ยวมึงต้องจ่ายทีหลังไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง

แต่ข้อดีของการเข้าใจเศรษฐศาสตร์คือ

เราจะเริ่มมองโลกเหมือนเกมวางกลยุทธ์

แทนที่จะถามว่า

“ทำไมชีวิตกูเป็นแบบนี้วะ”

เราจะเริ่มถามว่า

“กฎของเกมมันเป็นแบบนี้ แล้วเราจะเล่นยังไงให้ชนะ”

และบางที

คำตอบของชีวิตก็อาจไม่ได้อยู่ที่การทำงานหนักขึ้น

แต่อยู่ที่การเข้าใจว่า

กระดานหมากมันเดินยังไง.